“Türk” Adını Taşıyan İkinci Göktürk Devleti Erkan HACIFAZLIOĞLU yazdı

“Türk” Adını Taşıyan İkinci Göktürk Devleti Erkan HACIFAZLIOĞLU yazdı

“Türk” Adını Taşıyan İkinci Göktürk Devleti Erkan HACIFAZLIOĞLU yazdı
“Türk” Adını Taşıyan İkinci Göktürk Devleti Erkan HACIFAZLIOĞLU yazdı admin

I.Göktürk Devleti 552 yılında Bumin Kağan tarafından kurulduktan sonra, 582 yılında Batı Göktürk ve Doğu Göktürk Devleti olarak ikiye bölündü. Doğu Göktürk Devleti 630 yılında, Batı Göktürk Devleti ise 659 yılında Çin esaretine girerek yıkıldı.

Yaklaşık 50 yıl Çin himayesinde süren bir fetret dönemi olmuştur.  

Göktürklerin Çin’e karşı ilk isyanı 679 yılında oldu. İlk başta Çin’i yendiler. Sonra ise Çin 300 bin kişilik ordu ile bu ilk isyanı bastırdı. Çin’in bu saldırısından kurtulan Göktürkler Altay Dağlarının doğusundaki Kurt Dağı’na sığındılar.

681 yılında yine bir bağımsızlık isyanı oldu. Çin’e karşı önemli zaferler elde edildi. Çin entrikası ile iki Göktürk boyu birbirine düşürüldü. Bu karışıklıkta Çinli kumandan isyancı beylerin teslim olması durumunda öldürülmeyeceği vaadinde bulundu. Ancak, teslim olan 54 Göktürk beyi Çin’e götürülerek idam edildi. Böylece ikinci bağımsızlık mücadelesi de başarısızlıkla sonuçlandı.

“İl” Kağan soyundan gelen “İlteriş” “Kutluğ” ismini aldı. “Kutluğ Kağan” askeri güç kazanınca 682 yılında bağımsızlığını ilan ederek Ötüken bölgesini devletine merkez etti. Çin kaynakları Ötüken’i Türk İmparatorluğu’nun kutsal mekânı ve kağanın daimi ikametgâhı olarak gösterir (Carter V. FINDLEY, Dünya Tarihinde Türkler, Timaş Yayınları, İst 2012, s.68). Kutluğ Kağan, Çin’den hapisten kaçarak Göktürklere sığınan Tonyukuk’u veziri ilan etti ve onunla birlikte Göktürk Devleti’ni teşkilatlandırdı. Çin’e karşı saldırılara başladılar ve 683-91 arasında birçok zafer kazanarak Çin’in kuzeyini istila ettiler. Kutluğ Kağan 691 yılının sonuna doğru öldü.

Kutluğ Kağan yerine kardeşi “Kapgan” Kağan oldu ve 24 yıl boyunca kağanlık yaptı. Bu dönemde devlet daha çok güç kazandı ve büyüdü. Orhun Yazıtlarında ve diğer kaynaklarda Kapgan Kağan çok ayrıntılı olarak anlatılır. Çin’i en çok korkutan, en çok zafer kazanan, Türk boylarını bir araya getiren, döneminin en güçlü devleti yapan kağan olarak geçer. Tonyukuk Yazıtı’nda Bögü olarak geçen Kapgan’ın adı “Fatih” anlamına gelmektedir. 698 ila 703 arasında Çin’in kuzey eyaletlerini sürekli yağmaladı. 300-400 bin kişilik Çin ordusunu 40-50 bin kişilik ordu ile sürekli mağlup etti (Prof.Ahmet Taşağıl, Göktürkler, Genel Türk Tarihi I.Cilt, s.586).

Göktürk Devleti’nin büyümesi sonucu Kapgan Kağan ülkeyi batı ve doğu teşkilatlarına ayırıp “Şad” unvanıyla kardeşi ve yeğenini yönetici atadı. Kapgan Kağan kendi oğlunu da her iki taraftaki “Şad” ın üstünde “Küçük Kağan” olarak atayarak kendini “kağanlar kağanı” konumuna yükseltti.

Göktürklerin güçlenmesi ve sürekli Çin’i mağlup etmesi karşısında Çin entrikaları devreye girdi. Çin casuslar vasıtasıyla Kapgan Kağan soyundan olmayan boyları kışkırttı ve bu boyların çoğu isyana başladı. Birçok Türk boyu Göktürk Devleti’nden ayrılarak Çin’e bağlandı ya da sığındı. Bir savaş meydanında Kapgan Kağan 715 yılında öldürüldü ve onun yerine Küçük Kağan tayin ettiği “İnel” Kağan oldu.

Ancak Kutluğ Kağan’ın oğlu Kül-Tegin bir ihtilalle İnal Kağan’ı devirdi ve yerine ağabeyi “Bilge Şad”ı Kağan yaptı. Kül-Tegin ise askeri işlerin başına geçti. Kapgan Kağan döneminden kalan birçok idareci öldürüldü. Sadece yaşı yetmişi geçmiş olan Bilge Kağan’ın kayınpederi Tonyukuk öldürülmedi ve ona yeniden görev verildi. On yıl boyunca devam eden boy isyanları bu dönemde de devam etti. İşte böyle bir dönemde tecrübeli devlet adamı Tonyukuk göreve geldi ve birçok zaferde önemli katkısı oldu.

 Tonyukuk, Bilge Kağan’ın şehirlerin etrafını surlarla çevirtip Budist Tapınakları yapmasına karşı çıktı. Bu fikrinde de çok haklıydı. Çünkü Türkler Çinlilerin yüzde biri kadar bile değildiler ve yerleşik hayata geçerlerse Çinliler tarafından istila edilmeleri an meselesi olurdu. Türkler verimli toprakları takip ederek göçebe hayatı yaşıyorlardı ve kendilerini güçlü gördüklerinde saldırıya geçiyorlardı. Bir bakıma Türklerin gücü bu vahşi tabiatta yaşamanın zorluğundan geliyordu. Budist dini ise insanları yumuşak karaktere sevk ettiğinden Türklerin yaşam tarzına uygun bir din değildi. Tonyukuk’un bu fikirleri Bilge Kağan’ı etkiledi ve Tonyukuk’un düşüncesi doğrultusunda hareket edildi.

Göktürklerin eski gücüne kavuşması Çinlileri rahatsız etti. Göktürklere muhalif boyları da yanına alan Çinliler 720 yılının sonuna doğru 300 bin kişilik bir ordu ile Göktürklere saldırdı. Bilge Kağan paniğe kapıldı. Ancak Tonyukuk’un taktikleri sonucu savaş kazanıldı. Bilge Kağan Çin’in Kansu bölgesini yağmaladı ama Tonyukuk’un tavsiyesini dinleyerek çok içlere girmedi. Esas hedefi kendi yazıtındaki sözlerinden de anlaşıldığı üzere ülkesi içinde huzur ve refahı temin etmekti (Prof.A. Taşağıl, Göktürkler, s.591). Burada Göktürklerin amacının Çini fethetmek olmadığı, Ötüken Dağı’ndaki devletin merkezinin güvenli bir şekilde olması için Çin’le iyi ilişkiler içinde olmak ve ondan yaralanmak olduğu açıktır (Carter V. FINDLEY, s.61).

 Bilge Kağan’ın başdanışmanı ve kayınpederi Tonyukuk 725’de öldü. Bilge Kağan’ın kardeşi ve en önemli yardımcısı olan Kül-Tegin ise 731 yılında öldü. Kül-Tegin’in ölümü Bilge Kağan’ı çok etkiledi. 1 Kasım 731’de çok büyük bir cenaze töreni düzenlendi. Bilge Kağan kardeşi Kül-Tegin adına diktirdiği kitabede bu üzüntüsünü çok açık bir şekilde belirtti: “Gören gözlerim görmez gibi, esen aklım esmez gibi oldu… Çok yas tuttum…”  diye yazmaktadır. Bilge Kağan da 734 yılında zehirlenerek öldürüldü. 22 Haziran 735 tarihinde Bilge Kağan’a çok büyük bir cenaze töreni yapıldı (Prof.A. Taşağıl, Göktürkler, s.593).

II.Göktürk Devleti’nin Zayıflaması ve Yıkılması

Bilge Kağan’ın ölümü sonrasında oğlu “İ-jan” Kağan oldu. İ-jan kısa sürede hastalanarak öldü ve yerine küçük yaştaki kardeşi “Tengri” Kağan oldu. Tengri Kağan’ın annesi devlet işlerini yürütmeye başladı. Bu durum ülkede huzursuzluğa neden oldu ve bu ortamda Tengri Kağan öldürüldü. Bundan sonra ülkede iktidar savaşları başladı ve birçok kağan peş peşe öldürüldü. Bu kargaşa içinde Çinliler devreye girdi ve Göktürklere bağlı birçok yerde isyanlar çıkardılar. 744 yılından itibaren gücünü kaybeden II.Göktürk Devleti ile ilgili Çin kayıtlarında 941 tarihine kadar bilgiler vardır. Ancak II.Göktürk Devleti’nin yıkılış tarihi olarak 744 kabul edilir. Bundan sonra aynı yıl (744) Uygur Devleti kurulur (744-840).

Sonsöz olarak ABD’li filozof Georgo Santayana’nın (16.12.1863-26.09.1952) şu veciz sözü ile bitirelim: Tarihi öğrenmeyenler, onu tekrar yaşamak zorunda kalırlar. 

 

Erkan HACIFAZLIOĞLU Kimdir? Rize’de doğdu. İlk, orta ve lise tahsilini Rize’de tamamladı. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümü'nden mezun oldu. Aynı Üniversitede Siyaset Bilimi Anabilim Dalında Yüksek Lisans yaparak “Siyaset Bilim Uzmanı” unvanını aldı. Yine aynı Üniversitede Yönetim Bilimi kürsüsünde doktora çalışmasında bulundu.

 

Sende Yorumla...
Kalan karakter sayısı : 500
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR X
Temel kotil'in Acı Günü
Temel kotil'in Acı Günü
TCMB'nin hamlesi fonlama maliyetini artıracak
TCMB'nin hamlesi fonlama maliyetini artıracak